Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian của vùng Nghệ Tĩnh, từ lâu dân gian vẫn truyền tụng câu nói quen thuộc: “Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng.” Câu nói này phản ánh sự tôn kính của cư dân địa phương đối với bốn trung tâm tín ngưỡng lớn của vùng Hoan Châu cổ. Trong đó, Đền Cờn được xem là ngôi đền đứng đầu về mức độ linh thiêng và sức ảnh hưởng trong đời sống tinh thần của cộng đồng, đặc biệt là cư dân vùng biển.
Đền Cờn hiện tọa lạc tại phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An, nằm gần cửa biển Cờn – nơi giao hòa giữa sông và biển. Với vị trí đặc biệt này, từ lâu ngôi đền đã trở thành điểm tựa tâm linh quan trọng của ngư dân trước mỗi chuyến ra khơi. Theo truyền thuyết và thần tích được lưu truyền trong dân gian, thần chủ của đền là Tứ vị Thánh Nương – gồm một vị Thái hậu và hai công chúa nhà Nam Tống. Khi triều Nam Tống sụp đổ, để giữ trọn khí tiết, các bà đã gieo mình xuống biển. Thi thể trôi dạt vào cửa biển Cờn và được ngư dân địa phương phát hiện, chôn cất rồi lập miếu thờ. Trải qua thời gian, câu chuyện lịch sử ấy hòa nhập với tín ngưỡng bản địa, và các nhân vật trong truyền thuyết đã được Việt hóa, trở thành những vị hải thần bảo hộ cho cư dân vùng biển.
Các tư liệu Hán Nôm còn lưu giữ cho thấy Đền Cờn là một trong những di tích có số lượng sắc phong nhiều bậc nhất ở xứ Nghệ. Trong các sắc phong của triều Lê và triều Nguyễn, thần hiệu của các vị thần thường được ghi là: “Đại Càn Quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh Nương Thượng đẳng thần.” Một đạo sắc phong triều Nguyễn còn ghi rõ: “Sắc cho xã Phương Cần phụng thờ Đại Càn Quốc gia Nam Hải Tứ vị Thánh Nương, linh ứng hiển hách, phù quốc hộ dân, chuẩn cho phụng thờ lâu dài.”
Trải qua nhiều thế kỷ, Đền Cờn không chỉ là nơi thờ phụng linh thiêng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng quan trọng của cư dân vùng biển Nghệ An. Các lễ hội truyền thống tại đây thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương, trở thành dịp để cộng đồng tưởng nhớ công đức thần linh, cầu mong quốc thái dân an, biển yên sóng lặng và những chuyến ra khơi thuận buồm xuôi gió.
