Đền – Chùa Gám nằm trong quần thể khu du lịch tâm linh sinh thái rú Gám - một trong những công trình tín ngưỡng tôn giáo mang tính độc đáo. Di tích còn có tên gọi là Đền - chùa Xuân Nguyên vì hiện nay di tích thuộc làng Xuân Nguyên, xã Xuân Thành.Ngoài ra, di tích đền Gám được xem là lớn nhất vùng Kẻ Gám nên còn có tên gọi là đền Cả, còn chùa Gám có tên chữ là Chí Linh Tự.
Đền Gám được nhân dân xây dựng vào giao đoạn cuối thời Lê đầu thời Nguyễn. Đền Gám là nơi thờ các vị nhân thần, nhiên thần có công “hộ quốc tý dân ”, được nhân dân lập đền thờ cở nhiều nơi trên đất nước là: để thờ các vị thần có công bảo quốc hộ dân, đem lại mưa thuận gió hòa như thần Cao Sơn, Cao Các, Sát hải Đại vương Hoàng Tá Thốn, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, Tứ vịTthánh nương...Chùa Gám là công trình kiến trúc tôn giáo, được nhân dân xây dựng để thờ Phật Thích Ca Mâu Ni, Tam Thế Phật, Quan Thế Âm.
Đã thành thông lệ, hàng năm, từ ngày 13-15/2 âm lịch, địa phương lại tổ chức lễ hội truyền thống, nhằm giáo dục tinh thần yêu nước, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp của quê hương, đồng thời đáp ứng nhu cầu về đời sống văn hóa tâm linh của nhân dân và du khách thập phương.
Lễ hội được tổ chức teo quy mô cấp xã. Ở phần lễ có các nội dung: Lễ Khai Quang; Tân lễ (gồm lễ khai mạc và lễ đón bằng bảo trợ Unesco); lễ Yết Cáo; lễ rước, lễ động thổ nhà chính điện, Lễ Đại Tế, Lễ Tạ. Song song với phần lễ là phần hội năm nay diễn ra nhiều hoạt động sôi nổi như: Biểu diễn chèo tuồng; giải bóng chuyền nam;biểu diễn võ Nhất Nam, Vivonam ...Cùng với đó là các trò chơi dân gian như: kéo co, đẩy gậy; cờ thẻ; bịt mắt đập niêu đất và bắt heo.v.v. Đặc biệt tại lễ hội có cuộc thi trống tế với nhiều thành phần tham gia từ trẻ em cho đến người lớn tuổi.Thông qua lễ hội, nhân dân và du khách thập phương có dịp tập trung viếng thăm đền chùa, gặp gỡ giao lưu, tham gia các sinh hoạt văn hoá hướng về nguồn cội.
Nguyễn Trí
