Hành trình nhận diện và gìn giữ di sản.
Có những giá trị lịch sử vẫn hiện hữu trong dáng hình mái đình, chùa cổ, những tấm bia đá phủ màu thời gian hay trong ký ức của các bậc cao niên ở mối làng quê. Nhưng để những giá trị ấy được nhận diện đầy đủ, được lưu giữ bằng những tài liệu khoa học và trở thành cơ sở cho công tác bảo tồn, phát huy lâu dài, cần đến một hành trình lao động bền bỉ, công phu của những người làm công tác di sản. Đó là hành trình bắt đầu từ những chuyến điền dã, khảo sát thực địa, kiểm kê di tích tại các địa phương trên địa bàn toàn tỉnh của Cán bộ Ban quản lý Di tích Nghệ An.
Nghệ An là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa và cách mạng, nơi lưu giữ hệ thống di tích phong phú, gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của cộng đồng dân cư cũng như những bước thăng trầm của lịch sử dân tộc. Mỗi di tích, dù là một công trình kiến trúc cổ kính, một đại điểm ghi dấu sự kiện lịch sử hay một không gian văn hóa tâm linh, đều mang trong mình những câu chuyện và giá trị riêng cần được khám phá, nhận diện và gìn giữ.
Đằng sau những thông tin được thể hiện trong hồ sở kiểm kê di tích là không ít chuyến công tác về cơ sở của cán bộ chuyên môn. Từ miền núi đến đồng bằng, từ những vùng quê giàu truyền thống cách mạng đến các làng cổ còn lưu giữu dấu tích văn hóa xưa, hành trình điền dã là bước khởi đầu quan trọng trong công tác kiểm kê và nghiên cứu di tích.
Tại mỗi địa điểm, cán bộ chuyên môn tiến hành khảo sát tổng thể không gian,vị trí, cảnhq un, hiện trạng kiến trúc và những dấu tích vật chất còn tồn tại. Các yếu tố liên quan đến lịch sử hình thành, quá trình tồn tại, những lần tu bổ tôn tạo cũng được tìm hiểu, đối chiếu và ghi chép cẩn trọng.
Bên cạnh việc quan sát trực tiếp, công tác điền dã còn gắn vớ việc gặp gỡ, trao đổi với chính quyền địa phương, tổ quản lý tại di tích, các nhà nghiên cứu và những người am hiểu lịch sử văn hóa địa phương để thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau. Đặc biệt, những câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng, ký ức của các bậc cao niên hay những tư liệu còn được lưu giữ tại các dòng họ, gia đình đôi khi trở thành nguồn thông tin quý giá, góp phần mở rộng hướng tiếp ận và làm sáng tỏ những vấn đề lịch sử còn chưa được giải đáp. Điền dã vì thế không đơn thuần là chuyến khảo sát thực địa. Đó là quá trình tiếp xúc trực tiếp với di sản, lắng nghe tiếng nói của lịch sử từ những dấu tích còn lại, đồng thời đặt ra yêu cầu đối với người làm chuyên môn về sự cẩn trọng, khách quan và phương pháp nghiên cứu khoa học.
Từ những dấu tích thực địa đến quá trình kiểm kê, tư liệu hóa.
Nếu điền dã là bước đầu tiên để tiếp cận di sản thì kiểm kê chính là quá trình hệ thống hóa, nhận diện và ghi nhận những giá trị của di tích một cách có căn cứ. Thông qua khảo sát, cán bộ chuyên môn tiến hành thu thập, phân loại và đối chiếu các nguồn tư liệu liên quan; xác định vị trí, phạm vi, đặc điểm, loại hình, tình trạng bảo tồn và những giá trị tiêu biểu của từng di tích. Các thông tin về lịch sử, nhân vật, sự kiện, kiến trúc, nghệ thuật, cảnh quan và những yếu tố văn hóa gắn với di tích được xem xét trong mối quan hệ tổng thể. Đối với những di tích có lưu giữ hệ thống di vật, cổ vật như bia đá, chuông đồng, sắc phong, hoành phi, câu đối, đồ thờ tự và các hiện vật có giá trị khác, công tác kiểm kê đòi hỏi sự tỉ mỉ trong việc nhận diện, mô tả, ghi chép đặc điểm, chất liệu, kích thước, niên đại và tình trạng hiện vật. Mỗi hiện vật không chỉ là một thành phần của không gian di tích mà còn có thể là nguồn sử liệu quan trọng, góp phần cung cấp thông tin về lịch sử, tín ngưỡng, mỹ thuật và đời sống xã hội qua các thời kỳ.
Với chức năng, nhiệm vụ được giao, Ban Quản lý Di tích Nghệ An luôn chú trọng triển khai các hoạt động chuyên môn gắn với công tác kiểm kê di tích, kiểm kê di vật, cổ vật, nghiên cứu, lập hồ sơ khoa học và tham mưu các giải pháp bảo tồn, tu bổ, tôn tạo di tích. Đây là những nhiệm vụ có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ và bổ sung cho nhau, tạo nên nền tảng quan trọng trong công tác quản lý di sản trên địa bàn tỉnh.
Gìn giữ di sản từ hôm nay cho các thế hệ mai sau.
Di sản văn hóa là tài sản vô giá được trao truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, di sản không thể tự mình tồn tại bền vững nếu thiếu sự quan tâm, trách nhiệm và những hành động cụ thể của con người. Muốn bảo tồn tốt, trước hết phải hiểu đúng; muốn phát huy hiệu quả, trước hết phải nhận diện đầy đủ giá trị. Bởi vậy, công tác điền dã, kiểm kê, tư liệu hóa và nghiên cứu khoa học tuy có thể không tạo ra những kết quả dễ nhận thấy ngay trước mắt, nhưng lại là nền tảng thiết yếu cho toàn bộ quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Một bộ hồ sơ khoa học được xây dựng đầy đủ, một cơ sở dữ liệu được cập nhật chính xác hay một giá trị lịch sử được xác minh bằng tư liệu tin cậy đều là những đóng góp thiết thực cho việc gìn giữ di sản.
Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội và đô thị hóa ngày càng diễn ra mạnh mẽ, yêu cầu đặt ra đối với công tác quản lý di tích càng trở nên cấp thiết. Việc tiếp tục nâng cao chất lượng khảo sát, kiểm kê; chuẩn hóa dữ liệu; đẩy mạnh nghiên cứu khoa học; tăng cường ứng dụng công nghệ số và phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo vệ di sản là những hướng đi cần được quan tâm thực hiện. Mỗi chuyến điền dã hôm nay có thể mở ra một phát hiện mới; mỗi trang hồ sơ được hoàn thiện có thể góp phần làm sáng tỏ một lát cắt lịch sử; mỗi tư liệu được lưu giữ cẩn trọng có thể trở thành nguồn tham khảo quý giá cho các thế hệ nghiên cứu mai sau. Hành trình từ những chuyến điền dã đến hồ sơ di tích vì thế không chỉ là hành trình của những người làm công tác chuyên môn, mà còn là hành trình kết nối quá khứ với hiện tại, đưa những giá trị di sản vượt qua giới hạn của thời gian để tiếp tục được nhận diện, bảo vệ và lan tỏa. Bởi gìn giữ di sản không chỉ là bảo vệ những gì cha ông để lại, mà còn là trách nhiệm trao truyền những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu ấy cho tương lai.
Những người âm thầm trên hành trìn gìn giữ di sản.
Để hoàn thành một bộ hồ sơ di tích, phía sau những trang tư liệu được trình bày khoa học là nhiều ngày tháng làm việc miệt mài của đội ngũ cán bộ chuyên môn. Đó có thể là những chuyến đi xa, những buổi khảo sát giữa thời tiết khắc nghiệt, những giờ đối chiếu tư liệu tại các cơ quan lưu trữ, những lần trở lại địa phương để xác minh thông tin hoặc những cuộc trao đổi kéo dài nhằm làm rõ một chi tiết lịch sử. Công việc đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức lịch sử, văn hóa, khảo cổ học, kiến trúc, mỹ thuật và những kỹ năng chuyên môn cần thiết. Quan trọng hơn cả là tinh thần trách nhiệm, sự khách quan và thái độ tôn trọng tính xác thực của di sản.
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đội ngũ cán bộ cũng đối mặt với không ít khó khăn. Nhiều di tích đã xuống cấp, biến đổi qua thời gian; một số tư liệu gốc bị thất lạc, hư hỏng hoặc chưa được hệ thống hóa; thông tin lịch sử tại một số địa phương còn phân tán, thiếu sự thống nhất. Có những trường hợp việc xác định niên đại, nhân vật hoặc sự kiện gắn với di tích cần phải tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau.
Chính những khó khăn ấy càng cho thấy ý nghĩa và trách nhiệm của công tác chuyên môn. Bởi chỉ một thông tin thiếu chính xác cũng có thể ảnh hưởng đến nhận thức về lịch sử của một di tích; ngược lại, một tư liệu được phát hiện, một hiện vật được nhận diện đúng giá trị hay một chi tiết lịch sử được làm sáng tỏ có thể đóng góp quan trọng cho việc hoàn thiện hồ sơ và nâng cao hiệu quả bảo tồn di sản.
